Complexiteit: van probleem naar kans

Wie heeft er niet weleens het gevoel dat organisaties en vraagstukken steeds ingewikkelder worden? Die ervaring is niet denkbeeldig. De wereld om ons heen wordt complexer door toenemende onderlinge verbondenheid, digitalisering en maatschappelijke dynamiek. Het cruciale inzicht: complex is wezenlijk iets anders dan gecompliceerd. Een gecompliceerde puzzel kun je oplossen met expertise en doorzettingsvermogen. Bij complexiteit ligt dat anders. Daar zijn oorzaak en gevolg niet lineair, verandert de situatie terwijl je ermee bezig bent, en spelen meerdere perspectieven en belangen een rol.

Deze essentiële verschillen vragen om een radicaal andere benadering. Waar traditionele managementmethoden uitgaan van maakbaarheid en beheersing, vraagt complexiteit om aanpassingsvermogen, experimenteren en het omarmen van onzekerheid. De afgelopen decennia ontstond een rijk scala aan denkkaders en praktische methoden om met complexiteit om te gaan.

Het fundamentele onderscheid: complex versus gecompliceerd

Te vaak behandelen we complexe vraagstukken alsof ze slechts gecompliceerd zijn. We knippen het probleem in stukjes, lossen elk onderdeel afzonderlijk op, en hopen dat alles weer netjes in elkaar past. Dit leidt vrijwel altijd tot teleurstelling. Bij een gecompliceerd probleem zijn alle onderdelen, verbindingen en functies bekend. Een expert kan het oplossen. Bij complexiteit ontbreken deze duidelijke structuren. Het systeem wordt vooral bepaald door de onderlinge afhankelijkheid tussen elementen en de wisselwerking met de omgeving.

De grondleggers: complexiteitsdenken in de praktijk

De wetenschappelijke basis voor het begrijpen van complexiteit werd gelegd door pioniers die niet accepteerden dat de werkelijkheid zich laat reduceren tot simpele modellen. Hun inzichten vormen nog altijd de fundamenten waarop hedendaagse praktijken zijn gebouwd.

Systeemdenken als lens

Systeemdenken biedt instrumenten om de onderlinge samenhang in complexe situaties zichtbaar te maken. In plaats van te focussen op individuele elementen, richt het zich op patronen, verbindingen en dynamiek. Jaap Schaveling en Bill Bryan maakten deze benadering toegankelijk voor Nederlandse managers.

Chaordisch organiseren: orde in de chaos

Een fascinerend perspectief komt van denkrichtingen die niet proberen complexiteit te reduceren, maar juist te omarmen. Chaordisch organiseren combineert 'chaos' en 'orde' en erkent dat er natuurlijke patronen ontstaan in schijnbaar chaotische systemen.

Taaie vraagstukken vragen om meervoudige perspectieven

Complexe vraagstukken kenmerken zich door hun weerbarstigheid. Verschillende stakeholders zien verschillende problemen en bepleiten verschillende oplossingen. Wat voor de een een evidente aanpak is, lijkt voor de ander juist contraproductief.

Wicked problems en systeeminnovatie

De grote maatschappelijke uitdagingen van deze tijd gaan over de grenzen van organisaties en disciplines heen. Klimaatverandering, digitalisering, polarisatie: dit zijn vraagstukken die zich niet laten opsplitsen in afzonderlijke, op te lossen deelproblemen. Ze vragen om wat Karel van Berkel en Anu Manickam 'systeeminnovatie' noemen.

De improviserende samenleving

Wat betekent het als we erkennen dat de maatschappij te complex is geworden om nog volledig te plannen en te sturen? Hans Boutellier schetst in zijn analyse hoe bestuurders en professionals moeten leren improviseren.

Praktische methoden: van Scrum tot risicodialoog

Naast theoretische kaders ontstonden concrete werkwijzen om met complexiteit om te gaan. Deze methoden hebben gemeen dat ze uitgaan van korte cycli, voortdurende aanpassing en empirisch leren in plaats van vooraf alles uit te denken.

Risico's in een complexe wereld

Het klassieke risicomanagementsdenken stoelt op de veronderstelling dat we risico's kunnen inventariseren, waarderen en beheersen. Bij complexiteit werkt deze benadering niet. Risico's zijn emergent: ze ontstaan uit de interactie tussen elementen op manieren die we niet kunnen voorspellen.

Collectieve intelligentie en verbondenheid

Een paradox van complexiteit: individueel kunnen we het niet overzien, maar samen beschikken we over meer dan voldoende kennis en creativiteit. Eric Koenen wijst op het belang van collectieve intelligentie.

Een paradigmawisseling

De boeken en inzichten over complexiteit wijzen gezamenlijk op een noodzakelijke verschuiving in denken. Van beheersen naar beïnvloeden. Van voorspellen naar aanpassen. Van eenvoud nastreven naar rijkdom omarmen. Deze verschuiving is geen luxe maar noodzaak. Organisaties die blijven vasthouden aan lineaire methoden in een niet-lineaire wereld, worden keer op keer geconfronteerd met teleurstellende resultaten.

Tegelijkertijd vraagt deze paradigmawisseling niet om het overboord gooien van alle bestaande kennis. Veel vraagstukken zijn en blijven gecompliceerd maar niet complex, en vragen om degelijke vakkennis en zorgvuldige uitvoering. De kunst is te herkennen met wat voor type situatie je te maken hebt, en daar je aanpak op af te stemmen. Dat onderscheidend vermogen, gecombineerd met bescheidenheid over wat we kunnen sturen en nieuwsgierigheid naar wat er ontstaat: daar ligt de sleutel tot effectief handelen in een complexe wereld.