Geldschepping: de verborgen macht achter ons geldstelsel

Het proces waarbij nieuw geld in omloop wordt gebracht lijkt op het eerste gezicht eenvoudig: centrale banken drukken biljetten en slaan munten. De werkelijkheid is complexer en indringender. Commerciële banken creëren het overgrote deel van ons geld door kredieten te verstrekken, een mechanisme dat de meeste mensen niet kennen maar wel dagelijks ervaren. Deze geldschepping beïnvloedt niet alleen economische groei en inflatie, maar ook vermogensongelijkheid, schuldenproblematiek en de macht van financiële instellingen.

Wie bepaalt hoeveel geld er in omloop komt? Welke rol speelt de overheid nog als private banken zelf geld kunnen scheppen? En zijn er alternatieven voor het huidige systeem? Deze vragen staan centraal in een groeiend aantal publicaties dat de werking van ons geldstelsel kritisch onder de loep neemt.

Van goudstandaard naar digitaal geld

Tot vijftig jaar geleden was de hoeveelheid geld gekoppeld aan goudreserves. Die tijd is voorbij. Moderne geldschepping werkt fundamenteel anders: wanneer een bank een hypotheek of zakelijke lening verstrekt, ontstaat er nieuw geld op de bankrekening van de kredietnemer. Dit geld bestond letterlijk niet voordat de lening werd afgesloten. De bank heeft dus niet het spaargeld van anderen uitgeleend, maar zelf koopkracht gecreëerd.

Deze werkelijkheid botst met wat veel mensen denken over geld en bankieren. Het roept ook prangende vragen op over wie profiteert van dit systeem en wie de risico's draagt.

De rol van centrale banken en commerciële banken

Centrale banken zoals De Nederlandsche Bank en de Europese Centrale Bank bepalen de randvoorwaarden waarbinnen commerciële banken geld kunnen scheppen. Door rentes te verhogen of te verlagen, en door eisen te stellen aan reserves en kapitaal, beïnvloeden zij hoeveel krediet de economie instroomt. Toch is hun grip beperkter dan vaak wordt aangenomen.

Private banken bepalen uiteindelijk aan wie zij leningen verstrekken en tegen welke voorwaarden. Daarmee sturen zij welke sectoren groeien en welke krimpen. Deze macht heeft verstrekkende gevolgen: krediet vloeit vooral naar vastgoed en financiële markten, terwijl investeringen in duurzaamheid of maatschappelijke voorzieningen achterblijven.

Gevolgen van ongebreidelde geldschepping

Wanneer banken onbeperkt krediet kunnen verstrekken, ontstaan er bubbels. De vastgoedcrisis van 2008 toonde de gevaren van dit systeem: banken hadden massaal hypotheken verstrekt aan mensen die ze niet konden terugbetalen. Het nieuw geschapen geld dreef de huizenprijzen op, totdat de zeepbel barstte. Overheden redden de banken met publiek geld, terwijl particulieren hun huis en spaargeld verloren.

Deze cyclus van schuldengroei, crisis en redding herhaalt zich met regelmaat. Inmiddels overtreft de totale wereldwijde schuld ruimschoots de waarde van alle goederen en diensten die jaarlijks worden geproduceerd. Dat roept de vraag op: is dit systeem houdbaar?

Wie profiteert van het huidige systeem?

Geldschepping door private banken leidt tot een ongelijke verdeling van nieuw geld. Wie het eerst toegang heeft tot goedkoop krediet kan daarmee activa kopen voordat de prijzen stijgen. Vermogenden hebben deze toegang, gewone werknemers niet. Het resultaat: groeiende kloof tussen rijk en arm.

Banken verdienen bovendien aan iedere lening die zij verstrekken. De winsten uit geldschepping vloeien dus niet naar de schatkist maar naar aandeelhouders van financiële instellingen. Dit roept de vraag op of geldschepping niet beter een publieke taak kan zijn.

Alternatieve visies op geldschepping

Steeds meer economen en maatschappelijke bewegingen pleiten voor hervormingen. Een van de voorstellen is om geldschepping volledig terug te brengen bij centrale banken. Particulieren en bedrijven zouden dan rechtstreeks een rekening bij de centrale bank kunnen hebben, zonder tussenkomst van commerciële banken. Dit digitale publieke geld zou democratische controle over geldcreatie herstellen.

Een andere gedachte is de opkomst van cryptocurrencies zoals bitcoin, waarbij het geldsysteem volledig gedecentraliseerd wordt. Hierbij bepaalt een algoritme de geldschepping, niet een centrale autoriteit of bank. Voorstanders zien dit als bevrijding van het huidige systeem, critici wijzen op de volatiliteit en het energieverbruik.

De publieke dimensie van geld

Geld is geen neutraal instrument maar een publiek goed met maatschappelijke functies. Het faciliteert handel, vormt een rekeneenheid en dient als spaarmiddel. Wanneer de creatie van dit publieke goed in private handen ligt, ontstaat een spanning tussen particulier belang en algemeen welzijn.

De vraag is dan ook niet alleen technisch maar vooral politiek: wie mag geld scheppen, onder welke voorwaarden, en ten behoeve van welke doelen? Moeten we vastgoed en speculatie financieren of juist onderwijs, zorg en klimaatmaatregelen?

De democratische controle herwinnen

Het debat over geldschepping gaat over macht en democratie. Zolang burgers niet begrijpen hoe geld ontstaat, kunnen zij niet meebeslissen over de inrichting van het systeem. Financiële geletterdheid is daarom geen luxe maar een voorwaarde voor democratische participatie.

Diverse auteurs pleiten voor transparantie en openheid over geldschepping. Pas wanneer deze processen helder zijn, kan er een breed maatschappelijk debat ontstaan over gewenste hervormingen. De technische complexiteit mag geen excuus zijn om dit onderwerp aan experts over te laten.

Naar een toekomstbestendig geldstelsel

De uitdagingen waar we voor staan vereisen een geldstelsel dat bijdraagt aan duurzaamheid en gelijkheid. Het huidige systeem stuurt investeringen vooral naar winstgevende maar maatschappelijk weinig zinvolle sectoren. Geld stroomt naar vastgoedspeculatie in plaats van naar energietransitie, naar financiële producten in plaats van naar zorgvernieuwing.

Een hervormd systeem zou geldschepping kunnen richten op maatschappelijke doelen. Publieke banken of een volledige overheveling van geldcreatie naar centrale banken zijn daarbij opties die serieuze overweging verdienen. De transitie naar zo'n systeem vraagt politieke wil, maar de kennis is voorhanden.

Conclusie: geldschepping als maatschappelijk vraagstuk

Geldschepping is te belangrijk om over te laten aan banken en technocraten. Het bepaalt welke projecten worden gerealiseerd, welke sectoren groeien en hoe welvaart wordt verdeeld. De huidige situatie waarbij private instellingen dit publieke goed creëren en daaraan verdienen, terwijl de risico's gesocialiseerd worden, is onhoudbaar.

De groeiende literatuur over dit onderwerp biedt hoopvolle perspectieven. Van Dirk Ehnts tot Martin Schuurman, van Mirjam de Rijk tot de broers Bert en Peter Slagter: zij maken de verborgen mechanismen zichtbaar en schetsen alternatieve wegen. Alleen met een goed begrip van hoe geldschepping werkt kunnen we tot een rechtvaardiger en duurzamer systeem komen. De eerste stap is bewustwording; de volgende is actie.