Spijt: van last naar kracht

Het zweet breekt je uit. Die opmerking die je maakte, die kans die je liet liggen, die uitvaart die je miste. Spijt is een emotie die we allemaal kennen, maar waar we liever niet te lang bij stilstaan. Toch blijkt spijt veel meer dan een ongemakkelijk gevoel te zijn. Het is een emotie die ons iets wezenlijks kan leren over wie we zijn en wat we belangrijk vinden.

Lange tijd gold 'no regrets' als het ideaal. Geen spijt hebben van je keuzes, altijd vooruit kijken. Maar uit onderzoek blijkt dat dit een misvatting is. Spijt heeft een functie. Het helpt ons betere beslissingen te nemen, het stimuleert ons om anders te handelen, en het vergroot de betekenis van ons leven. De vraag is niet óf je spijt hebt, maar hoe je ermee omgaat.

De vier gezichten van spijt

Uit het onderzoek van Daniel Pink blijkt dat spijt zich manifesteert in vier universele categorieën. Basisspijt gaat over keuzes die de fundamenten van ons leven ondermijnen: te weinig gespaard, niet gezond geleefd, onvoldoende in jezelf geïnvesteerd. Risicospijt betreft de kansen die we niet grepen, de sprong die we niet waagden. Van de opties 'had ik maar' en 'tenminste' blijkt het eerste gevoel veel hardnekkiger.

Morele spijt ontstaat wanneer we onze eigen waarden hebben verloochend, terwijl verbindingsspijt draait om relaties die we verwaarloosden. Opmerkelijk is dat vanaf een jaar of dertig mensen twee tot drie keer vaker spijt hebben van wat ze niét deden dan van wat ze wel deden.

Spijt versus schaamte en schuld

Hoewel spijt, schaamte en schuld vaak door elkaar worden gebruikt, zijn het verschillende emoties met verschillende functies. Frans Schalkwijk maakt in zijn werk het onderscheid helder: schaamte richt zich op wie je bent, schuld op wat je doet. Spijt daarentegen gaat over de keuzes die je maakte en de gevolgen daarvan.

Dit onderscheid is belangrijk omdat het bepaalt hoe je met deze emoties omgaat. Waar schaamte vaak verlammend werkt, kan spijt juist aanzetten tot verandering. Het is een emotie die naar de toekomst wijst in plaats van je in het verleden gevangen te houden.

Spijt aan het einde van het leven

Wie zou beter weten wat mensen werkelijk spijt hebben dan iemand die stervenden begeleidt? Bronnie Ware verzamelde gedurende jaren de meest voorkomende spijt van mensen aan het einde van hun leven. Haar observaties zijn even confronterend als waardevol.

De top vijf blijkt verrassend consistent: spijt van te hard werken, van niet contact houden met vrienden, van gevoelens niet durven uiten, van niet gelukkiger zijn gekozen en van niet meer volgens jezelf hebben geleefd. Opvallend is dat bijna alle spijt gaat over wat mensen niét deden, niet over wat ze wel deden.

Spijt op de werkvloer en in relaties

Spijt speelt niet alleen in grote levensbeslissingen. Ook in werk en relaties laat deze emotie zich voelen. Veel werkende ouders worstelen met schuldgevoelens en spijt over de balans tussen werk en gezin. Elsbeth Teeling en Judith Caanen richten zich specifiek op deze problematiek bij vrouwen.

Interessant is dat spijt op de werkvloer ook positieve effecten kan hebben. Onderzoek toont aan dat onderhandelaars die spijt hadden van een gemiste kans, zich bij volgende onderhandelingen beter voorbereidden en betere resultaten behaalden. Spijt kan prestaties een boost geven, mits we het gevoel niet onderdrukken maar als informatie gebruiken.

Omgaan met spijt: drie stappen

Spijt herkennen is één ding, er constructief mee omgaan is een tweede. Pink beschrijft drie concrete stappen. Eerst proberen ongedaan te maken wat de spijt veroorzaakte: verwaarloosde vriendschappen herstellen, verontschuldigingen aanbieden. Als dat niet kan, is de tweede optie 'omdenken': van 'had ik maar' naar 'tenminste'. De derde stap is afstand nemen door over jezelf in de derde persoon te praten, waardoor je je gevoelens rationeler kunt bekijken.

Een krachtig hulpmiddel is het fouten-cv: een overzicht van je mislukkingen in plaats van je successen. Dit geeft je als buitenstaander perspectief op je eigen zwaktes en maakt zelfcompassie gemakkelijker. Cruciaal daarbij is het onderscheid tussen spijt en teleurstelling: niet alles waar we verdriet over hebben, was te voorkomen.

De gevaren van schijnverontschuldigingen

Als spijt leidt tot het verlangen je te verontschuldigen, is het belangrijk dit oprecht te doen. Psychologe Harriet Lerner wijst op de vele manieren waarop we verontschuldigingen verknallen. Zinnen als 'het spijt me dat jij het zo hebt ervaren' leggen de verantwoordelijkheid bij de ander in plaats van bij jezelf. Ook rechtvaardigingen ('maar wat wil je, ik...') ondermijnen de oprechtheid.

Een waarachtige verontschuldiging erkent de impact van je handelen zonder uitvluchten. Dit vraagt moed en zelfreflectie, maar kan relaties fundamenteel herstellen.

Spijt en vergeving

Nauw verbonden met spijt is het vermogen om te vergeven – zowel anderen als jezelf. Edith Eger, die Auschwitz overleefde, schrijft in haar werk over de kracht van vergeving niet als excuus, maar als keuze om verantwoordelijkheid te nemen voor hoe je verder leeft. Wie blijft hangen in spijt en wrok, blijft gevangen in een zelfgemaakte gevangenis.

Dit betekent niet dat alle spijt moet worden losgelaten. Sommige dingen verdienen het om herinnerd te worden, niet om ons te kwellen maar om ons alert te houden. Het gaat erom de balans te vinden tussen leren van het verleden en er niet door bepaald worden.

Anticiperen op spijt

Kun je spijt ook voorkomen? Jeff Bezos gebruikte zijn 'spijt-minimalisatie-raamwerk' toen hij twijfelde of hij zijn baan moest opgeven om Amazon te starten. Hij stelde zich voor als tachtigjarige: waar zou hij dan spijt van hebben? Van het niet geprobeerd hebben, was zijn antwoord.

Deze methode heeft echter ook valkuilen. We zijn slecht in het voorspellen van de intensiteit en duur van emoties, waardoor we verwachte spijt kunnen overschatten. Dit leidt vooral bij 'optimizers' – mensen die het maximale uit alles willen halen – tot verlammende twijfel. Beter is spijt te optimaliseren in plaats van te minimaliseren: gebruik de vier categorieën om te bepalen of een beslissing een van je fundamentele waarden raakt.

Wachten met spijt

Soms vraagt het omgaan met spijt om geduld. Psychiater Dirk De Wachter schrijft over wachten als levenshouding – niet als passiviteit maar als bewuste keuze. Spijt heeft tijd nodig om te bezinken, om te transformeren van een pijnlijke emotie naar waardevolle informatie.

Deze tijdsdimensie wordt vaak vergeten in onze cultuur van snelle oplossingen. Maar spijt laat zich niet wegdrukken of snel verwerken. Het vraagt een vorm van 'watchful waiting': aanwezig zijn bij je gevoel zonder meteen in actie te schieten, observeren wat het je wil vertellen.

De universaliteit van spijt

Een van de meest opvallende bevindingen uit het World Regret Survey is hoe universeel spijt blijkt te zijn. Of je nu in Amsterdam woont of in Kuala Lumpur, de fundamentele vormen van spijt zijn vrijwel identiek. Cultuur, demografie en sociaal-economische status maken nauwelijks verschil in wat mensen betreuren.

Dit gegeven is troostend en confronterend tegelijk. Troostend omdat het laat zien dat we niet alleen staan in onze spijt. Confronterend omdat het betekent dat we geen excuses kunnen zoeken in externe omstandigheden. Spijt is een menselijke ervaring die voortkomt uit onze gedeelde behoeften: stabiliteit, groei, moraliteit en verbinding.

Spijt als kompas

Uiteindelijk blijkt spijt meer te zijn dan een onaangename emotie die we liever vermijden. Het is een kompas dat wijst naar wat we waarderen. Wat ons het meest spijt, onthult waar we de meeste waarde aan hechten: aan stabiliteit of avontuur, aan moraliteit of aan verbinding. Deze informatie is goud waard voor wie bewust wil leven.

De kunst is om spijt niet te verdoezelen onder een laag van 'no regrets', maar er ook niet in te verzuipen. Gebruik het als bron van zelfinzicht, als motivatie voor verandering, als aanleiding voor herstel. Spijt vraagt om erkenning, reflectie en – waar mogelijk – actie. Maar bovenal vraagt het om zelfcompassie: we zijn allemaal mensen die fouten maken, kansen missen en soms tekortsschieten. Dat is geen schande, dat is menszijn.

De kracht van spijt ligt niet in het ontkennen ervan, maar in het transformeren ervan. Van pijnlijk gevoel naar waardevolle les. Van 'had ik maar' naar 'vanaf nu anders'. Van last naar kracht.